← 2021 Paper 2
UPSC 2021 Maths Optional Paper 2 Q5e — Step-by-Step Solution 10 marks · Section B
Sources, sinks, doublets · Mechanics & Fluid Dynamics · asked 8× in 13 yrs · Read the full method →
Question
What sources/sinks have velocity potential w = log e ( z − a 2 / z ) w=\log_e(z-a^2/z) w = log e ( z − a 2 / z ) ? Sketch streamlines; show that two streamlines subdivide into circle r = a r=a r = a and y y y -axis.
Technique
Factor z − a 2 / z z-a^2/z z − a 2 / z to identify sources/sinks; streamline ψ = \psi= ψ = const; verify ψ \psi ψ constant on circle and on y y y -axis.
Solution
Step 1 — Simplify w w w
z − a 2 z = z 2 − a 2 z = ( z − a ) ( z + a ) z z-\dfrac{a^2}{z}=\dfrac{z^2-a^2}{z}=\dfrac{(z-a)(z+a)}{z} z − z a 2 = z z 2 − a 2 = z ( z − a ) ( z + a ) .
w = log [ ( z − a ) ( z + a ) z ] = log ( z − a ) + log ( z + a ) − log z w=\log\!\left[\dfrac{(z-a)(z+a)}{z}\right]=\log(z-a)+\log(z+a)-\log z w = log [ z ( z − a ) ( z + a ) ] = log ( z − a ) + log ( z + a ) − log z .
Step 2 — Identify sources/sinks
Each log ( z − z 0 ) \log(z-z_0) log ( z − z 0 ) term corresponds to a source (positive strength) or sink (negative) at z 0 z_0 z 0 .
+ log ( z − a ) +\log(z-a) + log ( z − a ) : source at z = a z=a z = a .
+ log ( z + a ) +\log(z+a) + log ( z + a ) : source at z = − a z=-a z = − a .
− log z -\log z − log z : sink at z = 0 z=0 z = 0 .
(In 2D potential flow, a source of strength k k k has potential k log r k\log r k log r . The complex potential log ( z − z 0 ) \log(z-z_0) log ( z − z 0 ) corresponds to a source of unit strength at z 0 z_0 z 0 .)
Step 3 — Velocity field
d w / d z = 1 z − a + 1 z + a − 1 z dw/dz=\dfrac{1}{z-a}+\dfrac{1}{z+a}-\dfrac{1}{z} d w / d z = z − a 1 + z + a 1 − z 1 .
Sum the fractions: ( z + a ) z + ( z − a ) z − ( z − a ) ( z + a ) z ( z − a ) ( z + a ) = z 2 + a z + z 2 − a z − ( z 2 − a 2 ) z ( z 2 − a 2 ) = z 2 + a 2 z ( z 2 − a 2 ) \dfrac{(z+a)z+(z-a)z-(z-a)(z+a)}{z(z-a)(z+a)}=\dfrac{z^2+az+z^2-az-(z^2-a^2)}{z(z^2-a^2)}=\dfrac{z^2+a^2}{z(z^2-a^2)} z ( z − a ) ( z + a ) ( z + a ) z + ( z − a ) z − ( z − a ) ( z + a ) = z ( z 2 − a 2 ) z 2 + a z + z 2 − a z − ( z 2 − a 2 ) = z ( z 2 − a 2 ) z 2 + a 2 .
Step 4 — Streamlines ψ = \psi= ψ = const
ψ = ℑ w = arg ( z − a ) + arg ( z + a ) − arg z \psi=\Im w=\arg(z-a)+\arg(z+a)-\arg z ψ = ℑ w = arg ( z − a ) + arg ( z + a ) − arg z .
Streamline ψ = \psi= ψ = const means θ 1 + θ 2 − θ = \theta_1+\theta_2-\theta= θ 1 + θ 2 − θ = const, where θ 1 = arg ( z − a ) \theta_1=\arg(z-a) θ 1 = arg ( z − a ) , θ 2 = arg ( z + a ) \theta_2=\arg(z+a) θ 2 = arg ( z + a ) , θ = arg z \theta=\arg z θ = arg z .
Step 5 — Stagnation points
d w / d z = 0 ⇒ z 2 + a 2 = 0 ⇒ z = ± i a dw/dz=0\Rightarrow z^2+a^2=0\Rightarrow z=\pm ia d w / d z = 0 ⇒ z 2 + a 2 = 0 ⇒ z = ± ia .
Stagnation at ( 0 , ± a ) (0,\pm a) ( 0 , ± a ) on y y y -axis.
Step 6 — The two special streamlines
y y y -axis (θ = π / 2 \theta=\pi/2 θ = π /2 or − π / 2 -\pi/2 − π /2 ): z = i y z=iy z = i y .
arg ( z − a ) = arg ( i y − a ) \arg(z-a)=\arg(iy-a) arg ( z − a ) = arg ( i y − a ) , arg ( z + a ) = arg ( i y + a ) \arg(z+a)=\arg(iy+a) arg ( z + a ) = arg ( i y + a ) , arg z = π / 2 \arg z=\pi/2 arg z = π /2 (for y > 0 y>0 y > 0 ).
By symmetry of − a , + a -a,+a − a , + a about origin, arg ( i y − a ) + arg ( i y + a ) = \arg(iy-a)+\arg(iy+a)= arg ( i y − a ) + arg ( i y + a ) = angle subtended by interval [ − a , a ] [-a,a] [ − a , a ] at ( 0 , y ) (0,y) ( 0 , y ) from above. For pure imaginary z z z , this is π \pi π (the angles add to π \pi π ).
Wait, for y > 0 y>0 y > 0 : arg ( i y − a ) \arg(iy-a) arg ( i y − a ) is in ( π / 2 , π ) (\pi/2,\pi) ( π /2 , π ) ; arg ( i y + a ) \arg(iy+a) arg ( i y + a ) is in ( 0 , π / 2 ) (0,\pi/2) ( 0 , π /2 ) ; sum is π / 2 + π / 2 = π \pi/2+\pi/2=\pi π /2 + π /2 = π . So ψ = π − π / 2 = π / 2 \psi=\pi-\pi/2=\pi/2 ψ = π − π /2 = π /2 on positive y y y -axis. Const ⇒ streamline.
Circle r = a r=a r = a : z = a e i ϕ z=ae^{i\phi} z = a e i ϕ . Then z − a = a ( e i ϕ − 1 ) z-a=a(e^{i\phi}-1) z − a = a ( e i ϕ − 1 ) , z + a = a ( e i ϕ + 1 ) z+a=a(e^{i\phi}+1) z + a = a ( e i ϕ + 1 ) .
arg ( z − a ) \arg(z-a) arg ( z − a ) and arg ( z + a ) \arg(z+a) arg ( z + a ) : standard “inscribed angle” — sum equals… let me think.
For point z z z on circle ∣ z ∣ = a |z|=a ∣ z ∣ = a , the angles arg ( z − a ) \arg(z-a) arg ( z − a ) and arg ( z + a ) \arg(z+a) arg ( z + a ) subtended at the points a a a and − a -a − a on the diameter. Inscribed-angle theorem: angle subtended by diameter at any point on circle is π / 2 \pi/2 π /2 .
Hmm more precisely: arg ( z − a ) − arg ( z + a ) \arg(z-a)-\arg(z+a) arg ( z − a ) − arg ( z + a ) is the angle subtended by the chord from − a -a − a to a a a at point z z z . For z z z on the circle, this is the inscribed angle subtending the diameter — which is π / 2 \pi/2 π /2 .
And arg z = ϕ \arg z=\phi arg z = ϕ .
Hmm: ψ = arg ( z − a ) + arg ( z + a ) − arg z \psi=\arg(z-a)+\arg(z+a)-\arg z ψ = arg ( z − a ) + arg ( z + a ) − arg z — sum, not difference.
Let me check at z = a i z=ai z = ai (top of circle): z − a = − a + a i z-a=-a+ai z − a = − a + ai , arg = 3 π / 4 \arg=3\pi/4 arg = 3 π /4 . z + a = a + a i z+a=a+ai z + a = a + ai , arg = π / 4 \arg=\pi/4 arg = π /4 . arg z = π / 2 \arg z=\pi/2 arg z = π /2 . Sum: 3 π / 4 + π / 4 − π / 2 = π − π / 2 = π / 2 3\pi/4+\pi/4-\pi/2=\pi-\pi/2=\pi/2 3 π /4 + π /4 − π /2 = π − π /2 = π /2 . Same value as on y y y -axis ✓.
At z = a z=a z = a (rightmost, but this is a singularity). Skip.
At z = a e i ϕ z=ae^{i\phi} z = a e i ϕ for ϕ = π / 4 \phi=\pi/4 ϕ = π /4 : z = a ( cos π / 4 + i sin π / 4 ) = a / 2 ( 1 + i ) z=a(\cos\pi/4+i\sin\pi/4)=a/\sqrt 2(1+i) z = a ( cos π /4 + i sin π /4 ) = a / 2 ( 1 + i ) .
z − a = a / 2 ( 1 + i ) − a = a ( 1 / 2 − 1 + i / 2 ) z-a=a/\sqrt 2(1+i)-a=a(1/\sqrt 2-1+i/\sqrt 2) z − a = a / 2 ( 1 + i ) − a = a ( 1/ 2 − 1 + i / 2 ) . Real part ≈ − 0.293 a \approx -0.293a ≈ − 0.293 a , imag ≈ 0.707 a \approx 0.707a ≈ 0.707 a . arg ≈ arctan ( 0.707 / − 0.293 ) \arg\approx\arctan(0.707/-0.293) arg ≈ arctan ( 0.707/ − 0.293 ) in second quadrant: arctan ( − 2.414 ) + π ≈ − 1.178 + π ≈ 1.963 \arctan(-2.414)+\pi\approx -1.178+\pi\approx 1.963 arctan ( − 2.414 ) + π ≈ − 1.178 + π ≈ 1.963 .
z + a = a / 2 ( 1 + i ) + a = a ( 1 + 1 / 2 , 1 / 2 ) ≈ a ( 1.707 , 0.707 ) z+a=a/\sqrt 2(1+i)+a=a(1+1/\sqrt 2,1/\sqrt 2)\approx a(1.707,0.707) z + a = a / 2 ( 1 + i ) + a = a ( 1 + 1/ 2 , 1/ 2 ) ≈ a ( 1.707 , 0.707 ) . arg ≈ arctan ( 0.707 / 1.707 ) ≈ 0.393 \arg\approx\arctan(0.707/1.707)\approx 0.393 arg ≈ arctan ( 0.707/1.707 ) ≈ 0.393 .
Sum: 1.963 + 0.393 = 2.356 ≈ 3 π / 4 1.963+0.393=2.356\approx 3\pi/4 1.963 + 0.393 = 2.356 ≈ 3 π /4 .
arg z = π / 4 ≈ 0.785 \arg z=\pi/4\approx 0.785 arg z = π /4 ≈ 0.785 .
ψ = 3 π / 4 − π / 4 = π / 2 \psi=3\pi/4-\pi/4=\pi/2 ψ = 3 π /4 − π /4 = π /2 ✓.
So on the circle ∣ z ∣ = a |z|=a ∣ z ∣ = a , ψ = π / 2 \psi=\pi/2 ψ = π /2 is constant — it’s a streamline.
Step 7 — Sketch
Sources at ± a \pm a ± a on x x x -axis emit flow radially.
Sink at origin absorbs flow.
Two stagnation points at ( 0 , ± a ) (0,\pm a) ( 0 , ± a ) .
The circle r = a r=a r = a and the y y y -axis are streamlines ψ = π / 2 \psi=\pi/2 ψ = π /2 (which “branch” at the stagnation points).
The two streamlines literally subdivide along the circle and the y y y -axis.
Answer
Two sources at ( ± a , 0 ) and a sink at origin; two streamlines = circle r = a and y -axis. \boxed{\;\text{Two sources at }(\pm a,0)\text{ and a sink at origin; two streamlines = circle }r=a\text{ and }y\text{-axis.}\;} Two sources at ( ± a , 0 ) and a sink at origin; two streamlines = circle r = a and y -axis.